Lệ làng Đông Đằng: "Luật bất thành văn" bảo vệ rừng nghiến trăm năm

Rừng nghiến nguyên sinh Đông Đằng tại Lạng Sơn vẫn vẹn nguyên sau hàng thế kỷ nhờ sức mạnh từ những quy ước cộng đồng nghiêm khắc, nơi niềm tin và đạo lý vượt lên trên mọi giá trị vật chất.

Giữa vùng núi đá vôi hùng vĩ của thung lũng Bắc Sơn, làng Đông Đằng hiện ra với những nếp nhà sàn đặc trưng của người Tày. Nhưng điều khiến nơi này trở nên đặc biệt không chỉ là cảnh sắc, mà là một khu rừng nghiến nguyên sinh quý hiếm, nơi mà mỗi gốc cây đều được bảo vệ bởi một “hàng rào” vô hình nhưng kiên cố: Lệ làng.

Giá trị vô giá của “báu vật” xanh giữa lòng Bắc Sơn

Khu rừng nguyên sinh tại Đông Đằng bao phủ trên diện tích 13,3 ha, là nơi trú ngụ của 184 cây nghiến cổ thụ với đường kính dao động từ 0,2m đến hơn 2m. Theo phân loại của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, nghiến thuộc nhóm IIA - danh mục loài nguy cấp, quý và hiếm. Đặc biệt, trên thân những cây đại thụ thường xuất hiện các khối nu gỗ với vân cuộn tinh xảo, vốn là “miếng mồi ngon” cho giới săn tìm đồ mỹ nghệ và phong thủy.

Không chỉ có giá trị về sinh học, rừng nghiến đóng vai trò là “lá chắn” tự nhiên. Với bộ rễ khỏe, bám chặt vào đá vôi, rừng giúp ngăn chặn xói mòn, chống sạt lở và đá lăn trong mùa mưa lũ, bảo vệ sự an toàn cho hàng trăm nhân khẩu sinh sống dưới chân núi.

“Hội hiếu” và sức mạnh của sự gắn kết cộng đồng

Tại sao giữa những cám dỗ vật chất, người dân Đông Đằng vẫn tuân thủ quy tắc: “Không được mang bất cứ thứ gì khỏi rừng, kể cả một mẩu gỗ mục”? Câu trả lời nằm ở “Hội hiếu” - thiết chế xã hội quyền lực nhất của làng.

Hội hiếu vốn là tổ chức lo việc tang ma, hiếu hỉ, thể hiện tinh thần tương trợ tối cao của đồng tộc. Tại đây, việc bảo vệ rừng được nâng tầm thành một chuẩn mực đạo đức. Hình phạt cho người vi phạm không chỉ là tiền bạc (từ 500.000 đồng cho lần đầu), mà là sự “cô lập xã hội”.

Nếu tái phạm lần thứ hai, người vi phạm sẽ bị khai trừ khỏi Hội hiếu. Trong một cộng đồng gắn kết chặt chẽ như Đông Đằng, việc bị loại khỏi hội đồng nghĩa với việc không còn ai giúp đỡ khi nhà có hữu sự, không ai khiêng quan tài khi qua đời. Nỗi sợ bị tách rời khỏi cộng đồng và sự hổ thẹn với tổ tiên có sức răn đe khủng khiếp hơn bất kỳ chế tài hành chính nào.

Khi tâm linh và ý thức hòa quyện trong bảo tồn

Niềm tin vào thần linh cũng là một chất xúc tác quan trọng. Người Đông Đằng thờ Ông Đuôi - vị thần đại diện cho núi rừng. Dưới gốc đa cổ thụ cửa rừng, phiến đá khắc chữ cổ với bát hương đá là nơi linh thiêng mà không ai dám mạo phạm. Những câu chuyện về việc người lạ xâm phạm rừng rồi gặp hiện tượng “ngẩn ngơ như ma nhập” càng củng cố thêm ranh giới bất khả xâm phạm của khu rừng.

Sự bảo vệ này còn đến từ sự giám sát chéo của chính người dân. Với đặc điểm nhà sát chân núi, bất kỳ người lạ nào muốn tiếp cận rừng đều bị phát hiện ngay lập tức. Điều này biến mỗi người dân thành một “vệ binh” tự nguyện cho cánh rừng.

Từ truyền thống đến quản lý hiện đại: Hướng đi bền vững

Để chuyên nghiệp hóa công tác bảo tồn, từ năm 2013, toàn bộ cây nghiến trong rừng đã được đánh số quản lý. Một Tổ tuần tra bao gồm lực lượng chuyên trách và thanh niên trong làng được thành lập, thực hiện kiểm tra định kỳ và báo cáo hiện trạng về trung tâm quản lý.

Hiện nay, Đông Đằng đang hướng tới phát triển du lịch bền vững. Với việc nằm trong khu vực vừa được công nhận là Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025, địa phương dự kiến thiết kế các tuyến tham quan rừng nghiến nguyên sinh. Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi vẫn là: Giữ nguyên trạng.

Câu chuyện của làng Đông Đằng là minh chứng sống động cho thấy khi luật pháp hiện đại kết hợp hài hòa với thiết chế văn hóa truyền thống, việc bảo tồn thiên nhiên sẽ trở nên tự nguyện và bền vững. Đó không còn là nhiệm vụ, mà là niềm tự hào và là cách để người dân “trả ơn” cho mảnh đất đã che chở mình qua nhiều thế hệ.

Bạn nghĩ sao về mô hình bảo vệ rừng dựa trên thiết chế cộng đồng như tại Đông Đằng? Liệu “lệ làng” có thể áp dụng để giải quyết các vấn đề môi trường hiện nay? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn cùng chúng tôi.