Tái định hình quy hoạch đô thị Việt Nam: Chuyển dịch sang mô hình đa cực

Điều chỉnh quy hoạch đô thị và nông thôn thời kỳ 2021 - 2030 là bước đi chiến lược nhằm tối ưu hóa không gian phát triển, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và nâng cao chất lượng sống.

Việc rà soát và cập nhật Quy hoạch hệ thống đô thị và nông thôn (theo Quyết định số 891/QĐ-TTg) không đơn thuần là sự thay đổi về mặt văn bản, mà là một cuộc cải cách về tư duy quản lý không gian. Trong bối cảnh thể chế và động lực tăng trưởng của Việt Nam đang thay đổi mạnh mẽ, việc duy trì một khung quy hoạch tĩnh sẽ trở thành rào cản cho sự phát triển.

Tại sao phải điều chỉnh Quy hoạch số 891 trong bối cảnh mới?

Quy hoạch số 891 trước đây đã đặt nền móng cho mô hình mạng lưới đô thị gắn với các vùng động lực và hành lang kinh tế. Tuy nhiên, thực tiễn vận hành cho thấy nhiều căn cứ nền tảng cần được làm mới để đảm bảo tính đồng bộ với Quy hoạch tổng thể quốc gia và các quy hoạch vùng hiện hành.

Mục tiêu cốt lõi của lần điều chỉnh này là chuyển đổi từ mô hình quản lý phân tán sang mô hình mạng lưới đa trung tâm, đa cực. Điều này giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, giảm áp lực cho các siêu đô thị và tạo ra các cực tăng trưởng mới tại các vùng tiềm năng.

Ba trụ cột thay đổi cốt lõi trong phương án điều chỉnh

Để hiện thực hóa tầm nhìn mới, Bộ Xây dựng tập trung vào ba nội dung trọng tâm, áp dụng trình tự thủ tục rút gọn để kịp thời đáp ứng yêu cầu thực tiễn:

• Tái cấu trúc mô hình hệ thống: Rà soát lại cấu trúc đô thị và nông thôn để phù hợp với thể chế mới, đảm bảo kế thừa những giá trị từ Quy hoạch 891 nhưng linh hoạt hơn với thực tế.
• Thay đổi tư duy tiếp cận: Đây là điểm mấu chốt khi chuyển từ cách tiếp cận theo đơn vị hành chính (vốn cứng nhắc và chia cắt) sang tiếp cận theo không gian chức năng và mạng lưới đô thị. Cách làm này cho phép các đô thị liên kết với nhau dựa trên dòng chảy kinh tế và nhu cầu thực tế thay vì ranh giới địa lý.
• Chuẩn hóa phân loại đô thị: Cập nhật nội dung phân loại theo Nghị quyết số 111/2025/UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, tạo cơ sở pháp lý minh bạch cho việc quản lý và vận hành.

Tầm nhìn 2030 - 2050: Hướng tới đô thị xanh, thông minh và bền vững

Chiến lược phát triển đô thị của Việt Nam được chia thành hai giai đoạn với các chỉ số định lượng cụ thể:

Giai đoạn đến năm 2030: Hình thành khung xương đa cực

Mục tiêu đạt tỷ lệ đô thị hóa trên 50%. Hệ thống đô thị sẽ phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, gắn chặt với các hành lang kinh tế chủ đạo. Đặc biệt, xác định 4 vùng đô thị trọng điểm đóng vai trò đầu tàu là: Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng - Huế và Cần Thơ.

Giai đoạn đến năm 2050: Đô thị hóa hiện đại và phát thải thấp

Tỷ lệ đô thị hóa kỳ vọng đạt từ 70 - 75%. Lúc này, đô thị Việt Nam không chỉ phát triển về quy mô mà phải đạt chuẩn xanh, thông minh và phát thải thấp. Việc ưu tiên giao thông công cộng tại các đô thị lớn sẽ là chìa khóa để tăng năng lực cạnh tranh quốc tế và đảm bảo tính bền vững môi trường.

Góc nhìn chuyên gia: Giải quyết bài toán chuyển tiếp và đặc thù vùng miền

Tại hội thảo, nhiều kiến nghị sắc sảo từ các địa phương (Hà Nội, Cà Mau, An Giang, Vĩnh Long, Tuyên Quang) và các chuyên gia đã chỉ ra những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ:

• Quản lý vùng chuyển tiếp: Cần có cơ chế quản lý linh hoạt cho các khu vực giao thoa giữa đô thị và nông thôn để tránh tình trạng phát triển tự phát.
• Đô thị đặc thù: Đề xuất xây dựng mô hình “đô thị sân bay” (như Long Thành) và “đô thị sinh thái núi”, lồng ghép yếu tố văn hóa, lịch sử để tạo bản sắc riêng, tránh việc “đồng nhất hóa” các đô thị trên cả nước.
• Công nghiệp văn hóa: Việc tích hợp các cực tăng trưởng quốc gia với hành lang du lịch sẽ biến đô thị thành những trung tâm trải nghiệm, thay vì chỉ là nơi tập trung dân cư và sản xuất.

Kết luận và Insight chuyên môn

Việc Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn nhấn mạnh chuyển đổi sang tiếp cận không gian chức năng cho thấy một bước tiến lớn trong quản trị đô thị. Khi không còn bị ràng buộc bởi tư duy hành chính, các địa phương có thể bắt tay hợp tác tạo thành các “chùm đô thị” hoặc “chuỗi đô thị” để cùng phát triển.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất nằm ở khâu thực thi. Việc triển khai song song giữa nghiên cứu và điều chỉnh đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa Bộ Xây dựng và các tỉnh thành để tránh chồng chéo. Bài học ở đây là: Quy hoạch không nên là một bản vẽ cố định, mà phải là một “thực thể sống” có khả năng tự điều chỉnh theo nhịp thở của kinh tế - xã hội.

Theo bạn, mô hình “đô thị sân bay” hay “đô thị sinh thái núi” sẽ mang lại giá trị kinh tế lớn hơn cho Việt Nam trong tương lai? Hãy chia sẻ góc nhìn của bạn ở phần bình luận dưới đây!